Η λέξη που χρησιμοποιούν πλέον όλες

Υπάρχει μια λέξη που επανέρχεται σχεδόν σε κάθε δημόσια δήλωση για την ομορφιά εδώ και μερικά χρόνια, και που παλιότερα δεν υπήρχε. Η λέξη είναι «ολιστικό».

Τη χρησιμοποιούν πολύ διαφορετικοί άνθρωποι, σε πολύ διαφορετικά πλαίσια, και σχεδόν ποτέ με την ίδια σημασία. Αξίζει να δούμε τι πραγματικά λέει.

Από πού προέρχεται

Είναι πρόσφατη, κάτι που συχνά εκπλήσσει. Ο όρος holism επινοήθηκε το 1926 από τον Jan Smuts, σε ένα έργο φιλοσοφίας, από το ελληνικό holos, ολόκληρος. Η ιδέα: ορισμένα σύνολα έχουν ιδιότητες που η εξέταση των μερών τους δεν επιτρέπει να προβλεφθούν.

Δεν είναι λοιπόν λέξη αρχαίας παράδοσης. Είναι λέξη της φιλοσοφίας των επιστημών του εικοστού αιώνα, που μετακινήθηκε προς την υγεία, έπειτα προς την ευεξία, έπειτα προς το μάρκετινγκ, χάνοντας λίγη ακρίβεια σε κάθε βήμα.

Τι ήθελε να πει

Κάτι ισχυρό και επαληθεύσιμο: ότι δεν μπορείτε να καταλάβετε ένα πρόσωπο εξετάζοντάς το μόνο του.

Ένα πρόσωπο δεν είναι ανεξάρτητο όργανο με δικά του προβλήματα. Αναδύεται. Δείχνει τον ύπνο, τον ρυθμό, τη διατροφή, το φορτίο, την εποχή, τον τόπο όπου ζει κανείς. Γι’ αυτό τόσοι άνθρωποι κερδίζουν τόσο λίγα δουλεύοντας μόνο στην επιφάνεια: διορθώνουν την εικόνα.

Έτσι διατυπωμένη, η λέξη ονομάζει μια παλιά και στέρεη παρατήρηση, που όλες οι παραδόσεις ομορφιάς είχαν κάνει πριν αποκτήσουν το παραμικρό τεχνικό μέσο.

Τι έγινε

Ένα σήμα ένταξης.

Χρησιμοποιούμενη σήμερα, δείχνει κυρίως με ποια πλευρά τάσσεται κανείς: μάλλον αργά παρά γρήγορα, μάλλον αιτία παρά σύμπτωμα, μάλλον σύνολο παρά λεπτομέρεια. Είναι μια θέση, και είναι καλή θέση. Δεν είναι μέθοδος.

Και εκεί η λέξη γίνεται παραπλανητική. Δίνει την εντύπωση απάντησης ενώ διατυπώνει μόνο μια αρχή. Το «φροντίζω το σύνολο» δεν λέει ούτε τι να κάνετε, ούτε για ποιον, ούτε πόσο.

Το ταβάνι του γενικού

Να τι συμβαίνει σε σοβαρούς ανθρώπους που υιοθετούν την αρχή.

Κοιμούνται καλύτερα, κινούνται περισσότερο, απλοποιούν τη ρουτίνα τους, μειώνουν ό,τι τους βαραίνει. Η βελτίωση είναι πραγματική και γρήγορη — οι πρώτοι μήνες είναι ενθαρρυντικοί. Έπειτα φτάνει σε ένα ταβάνι, και το ταβάνι δεν κουνιέται πια.

Συμπεραίνουν ότι έφτασαν ό,τι μπορεί να δώσει ο τρόπος ζωής. Στην πραγματικότητα, έφτασαν ό,τι μπορεί να δώσει ο γενικός τρόπος ζωής, πράγμα πολύ διαφορετικό.

Διότι οι γενικές συστάσεις είναι γραμμένες για έναν μέσο όρο. Μια φύση που χρειάζεται ορμή λαμβάνει μια συμβουλή ηρεμίας· μια φειδωλή φύση λαμβάνει ένα πρωτόκολλο υπερβολής· μια φύση που αντέχει χωρίς να παραπονιέται λαμβάνει την οδηγία να ακούσει το σώμα της, που δεν μιλά αρκετά δυνατά. Η καθεμία κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί, και η καθεμία παίρνει το μισό.

Η λέξη που λείπει μετά από αυτήν

Το «ολιστικό» λέει ότι πρέπει να κοιτάξετε το σύνολο. Δεν λέει ποιο σύνολο.

Το επόμενο βήμα είναι εκείνο του επιμέρους: ποια λογική είναι η δική του — τι παράγει, τι χάνει, τι τον τρέφει και τι τον εναντιώνει. Όλες οι παραδόσεις που πήραν στα σοβαρά αυτό το θέμα έθεσαν αυτό το ερώτημα πριν συμβουλεύσουν οτιδήποτε. Καμία δεν έδινε την ίδια συμβουλή σε όλους.

Αυτή η λογική δεν δηλώνεται ούτε παρατηρείται. Διαβάζεται από την αρχή — και είναι εκείνη, μάλλον παρά η λέξη, που κάνει τη διαφορά ανάμεσα σε μια σωστή αρχή και σε μια πρακτική που αποδίδει.