Τι υποτίθεται ότι έλεγε ένα πρόσωπο

Υπάρχει μια μακρά δυτική παράδοση που θέλησε να διαβάσει έναν άνθρωπο πάνω στο πρόσωπό του. Παρήγαγε σημαντικά βιβλία, είχε σοβαρούς αναγνώστες, και απέτυχε.

Αξίζει να αφηγηθούμε αυτή την αποτυχία, γιατί δείχνει ακριβώς πού βρισκόταν το λάθος.

Οι τρεις μεγάλες απόπειρες

Ο Τζιαμπατίστα ντέλα Πόρτα δημοσιεύει το 1586 το De humana physiognomonia libri IIII, ένα έργο πλούσια εικονογραφημένο που αντιπαραθέτει ανθρώπινα πρόσωπα και κεφάλια ζώων, και ισχυρίζεται ότι μπορεί να συναγάγει χαρακτήρες. Το βιβλίο γνωρίζει ευρωπαϊκή επιτυχία.

Ο Γιόχαν Κάσπαρ Λάβατερ, δύο αιώνες αργότερα, δημοσιεύει τα δοκίμιά του περί φυσιογνωμικής — μεταφρασμένα στα γαλλικά ήδη από τον 18ο αιώνα και διαθέσιμα σήμερα στο διαδίκτυο. Διαβάζεται παντού, συζητείται από τα μεγαλύτερα πνεύματα της εποχής του, και η μέθοδός του θεωρείται μια επιστήμη εν τω γεννάσθαι.

Ο 20ός αιώνας ξαναπροσπαθεί, αλλιώς: οι βιοτυπολογίες του Κρέτσμερ και του Σέλντον, που ισχυρίζονται ότι συνδέουν μορφολογίες με ιδιοσυγκρασίες. Συζητούνται σοβαρά — η Ανθρωπολογική Εταιρεία του Παρισιού τους αφιερώνει ακόμη εργασίες τη δεκαετία του 1970 — και μετά εγκαταλείπονται.

Στη Γαλλία, ο Λουί Κορμάν ιδρύει το 1937 τη μορφοψυχολογία, της οποίας η Γαλλική Εταιρεία υπάρχει ακόμη. Είναι η μόνη από αυτές τις παραδόσεις που διατηρήθηκε ως ζωντανή πρακτική.

Γιατί απέτυχε

Για δύο διακριτούς λόγους, και πρέπει να τους χωρίσουμε.

Ο πρώτος είναι ηθικός και είναι σοβαρός: αυτά τα συστήματα χρησίμευσαν για να δικαιολογήσουν ιεραρχίες μεταξύ των ανθρώπων, και για να δώσουν επιστημονική επίφαση σε προκαταλήψεις. Η κληρονομιά της φυσιογνωμικής είναι αδικαιολόγητη, και αρκεί για να αποκλείσουμε αυτούς τους συγγραφείς ως αυθεντίες.

Ο δεύτερος είναι μεθοδολογικός. Διάβαζαν με το μάτι. Κάθε αναγνώστης έβλεπε ό,τι περίμενε να δει, κάθε συμπέρασμα επιβεβαίωνε την αρχική υπόθεση, και δύο φυσιογνωμιστές μπροστά στο ίδιο πρόσωπο δεν έλεγαν το ίδιο πράγμα.

Ό,τι παραμένει έγκυρο, και είναι στενό

Μία μόνο παρατήρηση, πολύ παλιά και ανεξάρτητη από όλα τα υπόλοιπα: το πρόσωπο εκφράζει κάτι από τη λειτουργία του σώματος.

Αυτό είναι αληθές και επαληθεύσιμο. Η κούραση διαβάζεται πάνω του, η ένταση διαβάζεται πάνω του, μια δύσκολη περίοδος διαβάζεται πάνω του. Όλες οι παραδόσεις ομορφιάς το έχουν παρατηρήσει, και αυτό είναι που κάνει το πρόσωπο χρήσιμο ως σημάδι.

Αυτό που δεν στέκει είναι το άλμα: από το «το πρόσωπο εκφράζει μια κατάσταση» στο «το σχήμα μιας μύτης δείχνει έναν χαρακτήρα».

Τι διδάσκει αυτή η αποτυχία

Ότι το πρόβλημα δεν ήταν η επιθυμία να ταξινομήσουμε. Ήταν να ταξινομούμε με βάση ό,τι βλέπουμε.

Μια ανάγνωση με το μάτι κληρονομεί όλα τα ελαττώματα του ματιού: εξαρτάται από τον φωτισμό, από την προσδοκία του αναγνώστη, από τη διάθεση της ημέρας, και από ό,τι το υποκείμενο αφήνει να φανεί. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος που η φυσιογνωμική δεν σταθεροποιήθηκε ποτέ και που οι παλιές τυπολογίες αλληλοαναιρούνταν από πρακτικό σε πρακτικό.

Αυτό ήταν το μόνο σημείο που έπρεπε να διορθωθεί. Όχι να παραιτηθούμε από τη διάκριση των ανθρώπων — αλλά να πάψουμε να το κάνουμε με βάση ένα δεδομένο που μεταβάλλεται και που επιδέχεται ερμηνεία.

Μια ανάγνωση που ξεκινά από ένα σταθερό δεδομένο, που κανείς δεν δηλώνει και που το βλέμμα δεν το αλλοιώνει, ξεφεύγει από αυτή την κατηγορία — και είναι η μόνη κατηγορία που, τεχνικά, είχε σημασία.