Γιατί τόσοι πολιτισμοί μέτρησαν μέχρι το λίγα

Υπάρχει ένα ιστορικό γεγονός που αξίζει να το κοιτάξουμε, γιατί σπάνια το προσέχουμε.

Τρεις πολιτισμοί χωρίς άμεση επαφή, σε διαφορετικές εποχές, κατέληξαν στην ίδια δομή: ένας μικρός αριθμός τρόπων ύπαρξης, ένα κλειδί για να τοποθετήσουμε κάθε άνθρωπο, και μια συμβουλή που εξαρτάται από αυτό.

Τα τρία συστήματα

Η Ινδία μετρά τρεις αρχές — Vata, Pitta, Kapha — που περιγράφονται στη Charaka Samhita και στη Sushruta Samhita, με αυτή την καθοριστική διευκρίνιση: η σύσταση καθορίζεται στη γέννηση και δεν αλλάζει.

Η Κίνα μετρά πέντε κινήσεις — Ξύλο, Φωτιά, Γη, Μέταλλο, Νερό — στο Huangdi Neijing Su Wen, με σχέσεις μεταξύ τους: η καθεμία τρέφει μία και μετριάζει μία άλλη.

Η Δύση μετρά τέσσερις ιδιοσυγκρασίες, κληρονομημένες από τον Ιπποκράτη και συστηματοποιημένες από τον Γαληνό τον 2ο αιώνα, που κυβερνούν τη σκέψη για το σώμα μέχρι τον 18ο αιώνα.

Τι δεν πρέπει να συμπεράνουμε

Ότι η σύγκλιση αποδεικνύει την αλήθεια. Δεν αποδεικνύει τίποτα απολύτως: τρία ανεξάρτητα λάθη μπορεί να μοιάζουν μεταξύ τους.

Και πρέπει να προσθέσουμε ότι η φυσιολογία των τριών συστημάτων είναι λανθασμένη. Οι χυμοί δεν υπάρχουν· οι αντιστοιχίες μεταξύ οργάνων και στοιχείων δεν είναι ανατομικά γεγονότα.

Αυτό το πλαίσιο μας ενδιαφέρει ως πολιτισμικό και παραδοσιακό πλαίσιο, και άλλωστε γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο η UNESCO ενέγραψε τον βελονισμό και τη μοξιμπουστία, που εντάσσονται σε αυτό, στον κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας το 2010. Μια αναγνώριση κληρονομιάς, όχι υγειονομική.

Τι πρέπει να συμπεράνουμε

Κάτι άλλο, και πιο στέρεο.

Τρεις πολιτισμοί παρατήρησαν ανθρώπους επί αιώνες, και όλοι κατέληξαν ότι έπρεπε να τους κατατάξουν πριν τους συμβουλέψουν οτιδήποτε.

Αυτό το συμπέρασμα δεν εξαρτάται από τη φυσιολογία. Προέρχεται από την παρατήρηση ενός επίμονου γεγονότος: το ίδιο φάρμακο δεν παράγει το ίδιο αποτέλεσμα σε όλους, και η διακύμανση δεν είναι τυχαία — ακολουθεί οικογένειες.

Αυτή είναι η παρατήρηση που επιβίωσε, και αυτή είναι που λείπει από το σημερινό λεξιλόγιο.

Ο αριθμός

Γιατί τρία, τέσσερα ή πέντε; Κανένας βαθύς λόγος.

Ένα σύστημα με πολύ λίγες κατηγορίες συγχέει διαφορετικές λογικές. Ένα σύστημα με πάρα πολλές κατηγορίες δεν μεταδίδεται και δεν μαθαίνεται. Μεταξύ τριών και πέντε βρίσκεται η ζώνη όπου ένα πλαίσιο παραμένει χρηστικό από τους επαγγελματίες και αρκετά λεπτό για να διακρίνει.

Το πέντε επιτρέπει κάτι που το τρία δεν επιτρέπει: να περιγράψουμε τις σχέσεις. Κάθε καταγραφή τρέφει μία και μετριάζει μία άλλη, πράγμα που εξηγεί γιατί μια ανισορροπία σε ένα σημείο εκδηλώνεται αλλού.

Το κοινό σημείο των ορίων τους

Κανένα από τα τρία δεν είχε αντικειμενικό κλειδί.

Όλα διάβαζαν την ένταξη πάνω σε ό,τι φαίνεται: τη σωματική σύσταση, τη συμπεριφορά, την όψη, τον σφυγμό, την απάντηση σε ένα ερωτηματολόγιο. Όμως ό,τι φαίνεται ποικίλλει, και μια ένταξη που υποτίθεται ότι είναι σταθερή, διαβασμένη πάνω σε ένα μεταβλητό δεδομένο, παράγει αναγνώσεις που αντιφάσκουν μεταξύ τους.

Αυτό ήταν το μόνο σημείο που έπρεπε να διορθωθεί — όχι το πλαίσιο, αλλά το δεδομένο από το οποίο ξεκινάμε.