Van ochtend of van avond: wat het chronotype wel en niet zegt

Er bestaat een persoonlijke typologie die de hedendaagse wetenschap zonder voorbehoud erkent, meet en publiceert. Ze verdient onze aandacht, omdat ze een principiële kwestie beslecht.

Wat is vastgesteld

In 1976 publiceren twee onderzoekers, Horne en Östberg, in het International Journal of Chronobiology een vragenlijst die bedoeld is om iemand te plaatsen op een as van ochtend- naar avondmens.

Die vragenlijst is een standaard geworden. Ze wordt wereldwijd in slaapcentra gebruikt, de Nederlandse versie wordt verspreid via gespecialiseerde netwerken, en ze figureert al een halve eeuw in onderzoeksprotocollen.

Wat ze vaststelt is eenvoudig en aanzienlijk: de voorkeur voor een bepaald tijdstip is geen gewoonte en ook geen kwestie van discipline. Het is een kenmerk van de persoon, grotendeels aangeboren en stabiel in de tijd. U kunt ertegenin gaan. U verandert het niet.

Wat dit beslecht

Een principieel bezwaar dat u vaak hoort: dat een persoonlijke typologie van nature een pre-wetenschappelijk denkbeeld zou zijn.

Dat is niet het geval. De chronobiologie publiceert er een, meet die en beschouwt haar als een feit. Het werk van Franz Halberg, die in 1959 de term ‘circadiaan’ muntte, heeft een heel veld geopend waarin de ritmes van elk organisme — ook die van de huid — gedocumenteerd zijn.

De vraag is dus niet of mensen op een stabiele manier van elkaar verschillen. Ze verschillen. De vraag is hoe u dat verschil leest.

Wat het chronotype niet zegt

Het zegt op welk uur u functioneert. Het zegt niet wat u uitgeeft, noch wat u vasthoudt, noch hoe u herstelt, noch wat uw huid produceert of verliest.

Het is één as, niet meer, en het pretendeert ook niet meer te zijn.

Het punt waar het stopt

Bij de methode.

Het chronotype wordt afgelezen via een vragenlijst — dat wil zeggen via wat de persoon zelf verklaart. Dat is volkomen aanvaardbaar voor wat het meet, en het draagt twee bekende beperkingen in zich: men antwoordt vanuit het huidige leven, en men antwoordt vanuit het beeld dat men van zichzelf heeft.

Dezelfde vragenlijst, drie jaar later ingevuld in een andere werksituatie, geeft niet altijd hetzelfde resultaat. Wat stabiel hoort te zijn, wordt afgelezen met een instrument dat dat zelf niet is.

Wat de traditie voorstelde

Een ruimere lezing — niet één as maar meerdere registers, en niet alleen de tijdstippen: wat men uitgeeft, wat men vasthoudt, waar men toegeeft, hoe men zich herstelt.

En een sleutel van een andere orde. Een lezing die vertrekt vanuit een gegeven dat niemand verklaart en dat door niets varieert, hangt niet af van de stemming van de dag noch van de situatie van het moment.

Dat is het verschil tussen iets stabiels meten met een variabel instrument, en het rechtstreeks lezen.