Wat een gezicht geacht werd te zeggen
Van de Renaissance tot de twintigste eeuw heeft men het karakter op een gezicht willen lezen. Die onderneming is mislukt, en de manier waarop ze mislukte is leerzaam.
Er bestaat een lange westerse traditie die een persoon op zijn gezicht wilde lezen. Ze heeft aanzienlijke boeken voortgebracht, ze heeft serieuze lezers gehad, en ze is mislukt.
Het is de moeite waard om die mislukking te vertellen, omdat ze precies aangeeft waar de fout zat.
De drie grote pogingen
Giambattista della Porta publiceert in 1586 De humana physiognomonia libri IIII, een rijk geïllustreerd werk dat menselijke gezichten naast dierenkoppen plaatst en daaruit karakters afleidt. Het boek wordt een Europees succes.
Johann Caspar Lavater publiceert twee eeuwen later zijn essays over fysiognomie — al in de achttiende eeuw in het Frans vertaald en vandaag online beschikbaar. Hij wordt overal gelezen, besproken door de grootste geesten van zijn tijd, en zijn methode geldt als een ontluikende wetenschap.
De twintigste eeuw probeert het opnieuw, anders: de biotypologieën van Kretschmer en Sheldon, die beweren lichaamsvormen aan temperamenten te koppelen. Ze worden serieus besproken — de Société d’anthropologie de Paris wijdt er in de jaren zeventig nog studies aan — en daarna opgegeven.
In Frankrijk sticht Louis Corman in 1937 de morfopsychologie, waarvan de Société française nog altijd bestaat. Het is de enige van deze tradities die als levende praktijk is blijven bestaan.
Waarom dit is mislukt
Om twee verschillende redenen, en die moeten uit elkaar worden gehouden.
De eerste is moreel en ernstig: deze systemen hebben gediend om hiërarchieën tussen mensen te rechtvaardigen en vooroordelen een geleerde schijn te geven. De nalatenschap van de fysiognomie is onverdedigbaar, en volstaat om deze auteurs als autoriteiten terzijde te schuiven.
De tweede is methodologisch. Ze lazen met het blote oog. Elke lezer zag wat hij verwachtte te zien, elke conclusie bevestigde de beginhypothese, en twee fysiognomen zeiden voor hetzelfde gezicht niet hetzelfde.
Wat geldig blijft, en dat is smal
Eén enkele observatie, zeer oud en onafhankelijk van al het overige: het gezicht drukt iets uit van het functioneren van het lichaam.
Dat is waar en controleerbaar. Vermoeidheid is erop te lezen, spanning is erop te lezen, een moeilijke periode is erop te lezen. Alle schoonheidstradities hebben dat opgemerkt, en dat maakt het gezicht bruikbaar als teken.
Wat niet standhoudt, is de sprong: van «het gezicht drukt een toestand uit» naar «de vorm van een neus wijst op een karakter».
Wat deze mislukking leert
Dat het probleem niet het willen indelen was. Het was het indelen op basis van wat men ziet.
Een lezing met het blote oog erft alle gebreken van het oog: ze hangt af van de belichting, van de verwachting van de lezer, van de stemming van de dag, en van wat de persoon laat zien. Dat is precies waarom de fysiognomie zich nooit heeft gestabiliseerd en waarom de oude typologieën elkaar van beoefenaar tot beoefenaar tegenspraken.
Dat was het enige punt dat gecorrigeerd moest worden. Niet afzien van het onderscheiden van personen — maar ophouden dat te doen op basis van een gegeven dat varieert en zich laat interpreteren.
Een lezing die vertrekt vanuit een vast gegeven, dat niemand verklaart en dat de blik niet verandert, ontsnapt aan dat verwijt — en dat is het enige verwijt dat er technisch gezien toe deed.