Słowo, którego teraz używają wszystkie

Jest takie słowo, które od kilku lat powraca w niemal wszystkich publicznych wypowiedziach o pięknie, a którego wcześniej tam nie było. To słowo „holistyczny”.

Używają go bardzo różni ludzie, w bardzo różnych kontekstach i prawie nigdy w tym samym znaczeniu. Warto przyjrzeć się temu, co naprawdę mówi.

Skąd pochodzi

Jest niedawne, co często zaskakuje. Termin holism ukuł w 1926 roku Jan Smuts w dziele filozoficznym, od greckiego holos — cały. Chodziło o to, że pewne całości mają właściwości, których nie da się przewidzieć na podstawie badania ich części.

Nie jest to więc słowo wywodzące się z dawnej tradycji. To termin z dwudziestowiecznej filozofii nauki, który przeniknął do zdrowia, potem do dobrego samopoczucia, a potem do marketingu, tracąc na każdym etapie nieco precyzji.

Co pierwotnie znaczył

Coś mocnego i sprawdzalnego: że nie można zrozumieć twarzy, badając ją w oderwaniu.

Twarz nie jest niezależnym organem, który miałby własne, odrębne problemy. Ona wypływa na powierzchnię. Pokazuje sen, rytm, sposób odżywiania, obciążenie, porę roku, miejsce, w którym się żyje. Dlatego tak wiele osób osiąga tak niewiele, pracując wyłącznie na powierzchni: poprawiają jedynie wyświetlany obraz.

Tak ujęte słowo to opisuje starą i solidną obserwację, którą poczyniły wszystkie tradycje piękna, zanim dysponowały jakimikolwiek środkami technicznymi.

Czym się stało

Sygnałem przynależności.

Używane dziś wskazuje przede wszystkim, po której stronie się opowiadamy: raczej powoli niż szybko, raczej przyczyna niż objaw, raczej całość niż szczegół. To pewna postawa — i to dobra postawa. Ale nie metoda.

I tu słowo staje się zwodnicze. Sprawia wrażenie odpowiedzi, choć wyraża jedynie zasadę. „Troska o całość” nie mówi ani co robić, ani dla kogo, ani ile.

Pułap ogólności

Oto, co spotyka poważne osoby, które przyjmują tę zasadę.

Śpią lepiej, więcej się ruszają, upraszczają swoją rutynę, redukują to, co je obciąża. Poprawa jest realna i szybka — pierwsze miesiące dodają otuchy. Potem następuje plateau i już się nie przesuwa.

Dochodzą do wniosku, że osiągnęły to, co może dać styl życia. W rzeczywistości osiągnęły to, co może dać styl życia ogólny, a to zasadnicza różnica.

Bo ogólne zalecenia pisze się dla średniej. Natura, która potrzebuje rozmachu, otrzymuje radę wyciszenia; natura oszczędna otrzymuje protokół nadmiaru; natura, która trwa bez skargi, otrzymuje polecenie słuchania ciała, które nie mówi dość głośno. Każda robi, co może, i każda dostaje połowę.

Słowo, którego po nim brakuje

„Holistyczny” mówi, że trzeba patrzeć na całość. Nie mówi, jaką całość.

Następnym krokiem jest to, co jednostkowe: jaka logika rządzi tą konkretną osobą — co wytwarza, co traci, co ją karmi, a co jej przeszkadza. Wszystkie tradycje, które traktowały ten temat poważnie, zadawały to pytanie, zanim cokolwiek doradziły. Żadna nie dawała wszystkim tej samej rady.

Tej logiki się nie deklaruje i nie obserwuje. Czyta się ją od początku — i to ona, a nie samo słowo, stanowi różnicę między słuszną zasadą a praktyką, która przynosi rezultaty.