Co twarz miała mówić

Istnieje długa zachodnia tradycja, która chciała odczytywać człowieka z jego twarzy. Wydała pokaźne księgi, miała poważnych czytelników — i poniosła porażkę.

Warto opowiedzieć o tej porażce, ponieważ wskazuje ona dokładnie, gdzie tkwił błąd.

Trzy wielkie próby

Giambattista della Porta publikuje w 1586 roku De humana physiognomonia libri IIII, dzieło bogato ilustrowane, zestawiające ludzkie twarze z głowami zwierząt i roszczące sobie prawo do wyprowadzania z nich charakterów. Książka odnosi europejski sukces.

Johann Caspar Lavater, dwa wieki później, publikuje swoje eseje z fizjonomiki — tłumaczone na francuski już w XVIII wieku i dostępne dziś w internecie. Czyta się go wszędzie, dyskutują o nim największe umysły epoki, a jego metoda uchodzi za rodzącą się naukę.

XX wiek próbuje ponownie, inaczej: biotypologie Kretschmera i Sheldona, które roszczą sobie prawo do łączenia budowy ciała z temperamentem. Dyskutuje się o nich poważnie — paryskie Towarzystwo Antropologiczne poświęca im jeszcze prace w latach 70. — po czym zarzuca się je.

We Francji Louis Corman zakłada w 1937 roku morfopsychologię, której Francuskie Towarzystwo istnieje do dziś. To jedyna z tych tradycji, która przetrwała jako żywa praktyka.

Dlaczego to się nie powiodło

Z dwóch odrębnych powodów, które należy rozdzielić.

Pierwszy jest moralny i poważny: systemy te służyły do usprawiedliwiania hierarchii między ludźmi i do nadawania uczonej sankcji uprzedzeniom. Dziedzictwo fizjonomiki jest nie do obrony i wystarcza, by odsunąć tych autorów jako autorytety.

Drugi jest metodologiczny. Odczytywali na oko. Każdy czytający widział to, czego spodziewał się zobaczyć, każdy wniosek potwierdzał wyjściową hipotezę, a dwaj fizjonomiści przed tą samą twarzą nie mówili tego samego.

To, co pozostaje ważne — a jest tego niewiele

Jedna tylko obserwacja, bardzo stara i niezależna od całej reszty: twarz wyraża coś z funkcjonowania ciała.

To prawda i da się to sprawdzić. Widać na niej zmęczenie, widać napięcie, widać trudny okres. Wszystkie tradycje piękna to obserwowały i to właśnie czyni twarz użyteczną jako znak.

Nie utrzymuje się natomiast skok: przejście od „twarz wyraża stan” do „kształt nosa wskazuje charakter”.

Czego uczy ta porażka

Że problemem nie była chęć klasyfikowania. Problemem było klasyfikowanie na podstawie tego, co widać.

Odczytywanie na oko dziedziczy wszystkie wady oka: zależy od światła, od oczekiwania czytającego, od nastroju dnia i od tego, co dana osoba pokazuje. Właśnie dlatego fizjonomika nigdy się nie ustabilizowała i dlatego dawne typologie przeczyły sobie w zależności od praktykującego.

To był jedyny punkt do poprawienia. Nie rezygnować z rozróżniania osób — lecz przestać robić to na podstawie danej, która się zmienia i która daje się interpretować.

Odczytywanie, które wychodzi od danej stałej, której nikt nie deklaruje i której spojrzenie nie zmienia, unika tego zarzutu — a to jedyny zarzut, który technicznie się liczył.