Dlaczego tak wiele kultur liczyło do kilku

Jest pewien fakt historyczny, któremu warto się przyjrzeć, bo rzadko go zauważamy.

Trzy cywilizacje bez bezpośredniego kontaktu, w różnych epokach, doszły do tej samej struktury: niewielka liczba sposobów bycia, klucz do umiejscowienia każdej osoby i rada, która od tego zależy.

Trzy systemy

Indie liczą trzy zasady — Vata, Pitta, Kapha — opisane w Charaka Samhita i Sushruta Samhita, z tą decydującą precyzją: konstytucja jest ustalona przy narodzinach i nie ulega zmianie.

Chiny liczą pięć ruchów — Drzewo, Ogień, Ziemia, Metal, Woda — w Huangdi Neijing Su Wen, wraz z relacjami między nimi: każdy żywi jeden i łagodzi drugi.

Zachód liczy cztery temperamenty, odziedziczone po Hipokratesie i usystematyzowane przez Galena w II wieku, które rządziły myśleniem o ciele aż do XVIII wieku.

Czego nie należy z tego wnioskować

Że zbieżność dowodzi prawdy. Niczego nie dowodzi: trzy niezależne błędy mogą być do siebie podobne.

Trzeba też dodać, że fizjologia tych trzech systemów jest błędna. Humory nie istnieją; odpowiedniości między organami a żywiołami nie są faktami anatomicznymi.

Ten szkielet interesuje nas jako szkielet kulturowy i tradycyjny — i właśnie z tego tytułu UNESCO wpisało akupunkturę i moksyterapię, które z niego wynikają, na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w 2010 roku. Uznanie dziedzictwa, nie uznanie medyczne.

Co należy z tego wnioskować

Coś innego i solidniejszego.

Trzy cywilizacje obserwowały ludzi przez stulecia i wszystkie doszły do wniosku, że trzeba ich sklasyfikować, zanim cokolwiek im się doradzi.

Ten wniosek nie zależy od fizjologii. Pochodzi z obserwacji upartego faktu: ten sam środek nie wywołuje tego samego efektu u wszystkich, a zmienność nie jest przypadkowa — układa się w rodziny.

To ta obserwacja przetrwała i to jej brakuje w dzisiejszym słowniku.

Liczba

Dlaczego trzy, cztery albo pięć? Bez głębszego powodu.

System ze zbyt małą liczbą kategorii miesza różne logiki. System ze zbyt dużą liczbą kategorii nie daje się przekazać ani nauczyć. Między trzema a pięcioma znajduje się strefa, w której szkielet pozostaje użyteczny dla praktyków i wystarczająco subtelny, by rozróżniać.

Pięć pozwala na coś, na co trzy nie pozwalają: opisywać relacje. Każdy rejestr żywi jeden i łagodzi drugi, co wyjaśnia, dlaczego brak równowagi w jednym miejscu objawia się gdzie indziej.

Wspólny punkt ich ograniczeń

Żaden z trzech nie miał obiektywnego klucza.

Wszystkie odczytywały przynależność z tego, co widoczne: budowa ciała, zachowanie, cera, puls, odpowiedź na kwestionariusz. A to, co widoczne, bywa zmienne — i przynależność, która ma być stała, odczytywana ze zmiennej danej, daje odczyty, które sobie przeczą.

To był jedyny punkt do poprawienia — nie sam szkielet, lecz dana, od której się wychodzi.